Menstrual Cycle

गर्भनिरोधक समज-गैरसमज — यामुळे वंध्यत्व येते का? पुरावे

Last updated: 2026-02-23 · Menstrual Cycle

TL;DR

गर्भनिरोधकाबद्दलच्या बहुतेक व्यापक भीतींना पुराव्याचा आधार नाही. हार्मोनल गर्भनिरोधकामुळे वंध्यत्व येत नाही — डेपो-प्रोव्हेरा (ज्यात तात्पुरता विलंब होतो) वगळता इतर सर्व पद्धतींमध्ये बंद केल्यानंतर प्रजननक्षमता त्वरित परत येते. बहुतेक पद्धतींमध्ये वजन वाढ किमान असते, कर्करोगाचा धोका हा एक व्यवहार आहे (स्तनाच्या कर्करोगात थोडी वाढ, पण अंडाशय आणि गर्भाशयाच्या अंतःस्तराच्या कर्करोगापासून लक्षणीय संरक्षणाने ती भरून निघते), आणि गर्भनिरोधकातून वेळोवेळी विश्रांती घेण्याचे कोणतेही वैद्यकीय कारण नाही.

गर्भनिरोधकामुळे वंध्यत्व येते का?

नाही. हार्मोनल गर्भनिरोधकाबद्दलचा हा सर्वात कायम टिकणारा आणि हानिकारक समजांपैकी एक आहे, आणि अनेक दशकांच्या संशोधनाने सातत्याने हे खोटे असल्याचे दाखवले आहे.

गर्भनिरोधक बंद केल्यानंतर सर्व पद्धतींमध्ये प्रजननक्षमता परत येते, जरी त्याची कालमर्यादा वेगवेगळी असते. संयुक्त गोळी, पॅच किंवा रिंग बंद केल्यानंतर, बहुतेक स्त्रियांमध्ये 1–3 महिन्यांत अंडोत्सर्जन (ओव्ह्युलेशन) होते. Contraception या नियतकालिकातील 2018 सालच्या एका मोठ्या पद्धतशीर आढाव्यात 14,000 हून अधिक स्त्रियांचे विश्लेषण करण्यात आले आणि असे आढळले की हार्मोनल गर्भनिरोधक बंद केल्यानंतर 12 महिन्यांतील गर्भधारणा दर हे कधीही गर्भनिरोधक न वापरलेल्या स्त्रियांइतकेच होते — सुमारे 83%.

हार्मोनल IUD काढल्यानंतर, प्रजननक्षमता 1–2 महिन्यांत परत येते. IUD मधील प्रोजेस्टिन स्थानिक पातळीवर कार्य करते आणि त्याचे शरीरभर शोषण अत्यल्प असल्याने, मेंदूचे हार्मोनल संकेत लवकर पूर्वस्थितीत येतात.

इम्प्लांट (Nexplanon) काढल्यानंतर, सहसा 1 महिन्यात अंडोत्सर्जन पुन्हा सुरू होते. इम्प्लांट किती काळ बसवलेले होते याची पर्वा न करता प्रजननक्षमता झपाट्याने परत येते, असे अभ्यास दाखवतात.

डेपो-प्रोव्हेरा ही एकमेव पद्धत आहे जिच्यात लक्षणीय विलंब होतो — शेवटच्या इंजेक्शननंतर अंडोत्सर्जन परत येण्याचा सरासरी (मध्यम) कालावधी सुमारे 5.5 महिने असतो, आणि यास 12–18 महिने इतका वेळही लागू शकतो. हा विलंब तात्पुरता असतो आणि तो कायमस्वरूपी हानीचे लक्षण नाही. मात्र, जवळच्या काळात गर्भधारणा करायची असल्यास हे तुमच्या नियोजनात लक्षात घेण्यासारखे आहे.

हा समज का टिकून आहे? अनेक स्त्रिया किशोरवयात किंवा विशीत गर्भनिरोधक सुरू करतात आणि तिशीत गर्भधारणेसाठी तयार झाल्यावर ते बंद करतात. वयोमानानुसार होणारी प्रजननक्षमतेतील घट आणि PCOS किंवा एंडोमेट्रिओसिससारख्या आधी निदान न झालेल्या स्थिती — ज्या हार्मोनल गर्भनिरोधकामुळे झाकल्या गेलेल्या असतात — यामुळे गर्भधारणा अवघड होऊ शकते. दोष गर्भनिरोधकाला दिला जातो, पण खरे कारण इतरत्र असते.

Contraception JournalFertility and SterilityACOGCochrane Database of Systematic Reviews

गोळीमुळे वजन वाढते का?

पुरावा "होय" किंवा "नाही" इतका साधा नसून त्याहून अधिक सूक्ष्म आहे — आणि वास्तविकता अशी आहे की बहुतेक स्त्रियांना हार्मोनल गर्भनिरोधकामुळे वैद्यकीयदृष्ट्या लक्षणीय वजनवाढ फारशी किंवा अजिबात होत नाही.

49 अभ्यासांचे विश्लेषण करणाऱ्या एका महत्त्वाच्या Cochrane आढाव्यात असे आढळले की संयुक्त तोंडी गर्भनिरोधकांमुळे लक्षणीय वजनवाढ होते याचा भक्कम पुरावा नाही. बहुतेक चाचण्यांमध्ये 6–12 महिन्यांत सरासरी वजनबदल 2 किलोपेक्षा (सुमारे 4.4 पौंड) कमी दिसून आला — जो सामान्य वजन चढ-उतारांच्या मर्यादेत येतो आणि प्लॅसिबो गटातील वजनबदलांशी जुळतो.

तथापि, प्रत्येक स्त्रीचा अनुभव वेगळा असतो. काही स्त्रियांना, विशेषतः सुरुवातीच्या काही महिन्यांत, पाणी धारणा (वॉटर रिटेन्शन), पोट फुगणे किंवा थोडी वजनवाढ जाणवते. इस्ट्रोजेनमुळे शरीरात द्रव धारणा वाढू शकते, आणि प्रोजेस्टिनच्या प्रकारांनुसार त्यांचे अँड्रोजेनिक आणि मिनरलोकॉर्टिकॉइड परिणाम वेगवेगळे असतात. तुम्हाला वजनबदल जाणवला असेल, तर विशिष्ट फॉर्म्युलेशन महत्त्वाचे ठरते: ड्रॉस्पायरेनोन असलेल्या गोळ्यांमध्ये (जसे की Yaz आणि Yasmin) सौम्य लघवीचे प्रमाण वाढवणारे (डायुरेटिक) गुणधर्म असतात आणि त्यामुळे पाणी धारणा होण्याची शक्यता कमी असते.

डेपो-प्रोव्हेरा हा एक उल्लेखनीय अपवाद आहे. या इंजेक्शनशी अधिक सरासरी वजनवाढ संबंधित आहे — काही अभ्यासांनुसार पहिल्या वर्षात साधारण 2.5–4 किलो (5.5–8.8 पौंड), आणि कालांतराने ती हळूहळू वाढतच राहते. ही निव्वळ पाणी धारणा नसून प्रत्यक्ष चरबी वाढ असल्याचे दिसते, आणि ती डेपोच्या भूक व चयापचयावरील परिणामांशी संबंधित असू शकते. पहिल्या 6 महिन्यांत शरीराच्या वजनाच्या 5% पेक्षा अधिक वाढ होणाऱ्या स्त्रियांमध्ये ही वाढ पुढेही सुरू राहण्याची शक्यता असते.

मोठ्या अभ्यासांमध्ये हार्मोनल IUD आणि इम्प्लांटचा वजनावर किमान परिणाम दिसून येतो, जरी वैयक्तिक फरक असू शकतो.

व्यावहारिक निष्कर्ष: वजनबदलाची चिंता असल्यास, पद्धत निवडताना तो एक रास्त घटक ठरू शकतो. पण मोठ्या वजनवाढीच्या भीतीमुळे तुम्ही अत्यंत परिणामकारक गर्भनिरोधकापासून दूर राहू नये — बहुतेक पद्धतींसाठी हा परिणाम किमान असतो.

Cochrane Database of Systematic ReviewsACOGContraception Journal

गर्भनिरोधकामुळे कर्करोग होतो का?

गर्भनिरोधक आणि कर्करोग यांच्यातील संबंध खरोखरच गुंतागुंतीचा आहे — ही केवळ चांगली किंवा वाईट अशी सरळसोट गोष्ट नाही. पुरावे दाखवतात की काही कर्करोगांचा धोका वाढतो, तर इतर काहींपासून लक्षणीय संरक्षण मिळते.

स्तनाचा कर्करोग: New England Journal of Medicine मध्ये प्रकाशित 2017 सालच्या 1.8 दशलक्ष स्त्रियांवरील डॅनिश कोहोर्ट अभ्यासासह मोठ्या अभ्यासांमध्ये असे आढळले की सध्या किंवा अलीकडेच हार्मोनल गर्भनिरोधक वापरणाऱ्या स्त्रियांमध्ये स्तनाच्या कर्करोगाचा धोका सांख्यिकीयदृष्ट्या लक्षणीयरीत्या पण थोडा वाढतो — सुमारे 20% सापेक्ष वाढ. मात्र, निरपेक्ष वाढ लहान आहे: दरवर्षी प्रत्येक 7,700 स्त्रियांमागे अंदाजे 1 अतिरिक्त स्तन कर्करोग प्रकरण. गर्भनिरोधक बंद केल्यानंतर सुमारे 5 वर्षांत हा धोका मूळ पातळीवर परत येतो.

गर्भाशयमुखाचा कर्करोग (सर्व्हायकल कॅन्सर): संयुक्त तोंडी गर्भनिरोधकांचा दीर्घकाळ (5+ वर्षे) वापर केल्यास सर्व्हायकल कॅन्सरच्या धोक्यात थोडी वाढ होते, कारण हार्मोनल बदलांमुळे सततच्या HPV संसर्गाची संवेदनशीलता वाढू शकते. बंद केल्यानंतर सुमारे 10 वर्षांत हा धोकाही मूळ पातळीवर परत येतो.

अंडाशयाचा कर्करोग (ओव्हेरियन कॅन्सर): हार्मोनल गर्भनिरोधक यापासून भरीव संरक्षण देते. संयुक्त गोळीच्या वापराने ओव्हेरियन कॅन्सरचा धोका अंदाजे 40–50% ने कमी होतो, आणि हे संरक्षण बंद केल्यानंतर 20–30 वर्षे टिकते. उशिरा निदान झाल्यामुळे ओव्हेरियन कॅन्सरचे रोगनिदान वाईट असल्याने, हा एक लक्षणीय फायदा आहे.

गर्भाशयाच्या अंतःस्तराचा कर्करोग (एंडोमेट्रियल कॅन्सर): संयुक्त गोळीच्या वापराने धोका अंदाजे 30–50% ने कमी होतो, आणि हे संरक्षण बंद केल्यानंतर किमान 15 वर्षे टिकते.

कोलोरेक्टल कर्करोग: काही पुरावे तोंडी गर्भनिरोधकाच्या वापरामुळे सौम्य संरक्षणात्मक परिणाम दर्शवतात.

बहुतेक स्त्रियांसाठी कर्करोगावरील एकूण निव्वळ परिणाम अनुकूल आहे — ओव्हेरियन आणि एंडोमेट्रियल कर्करोगापासूनचे संरक्षणात्मक परिणाम हे स्तन व सर्व्हायकल कर्करोगातील सौम्य वाढीपेक्षा जास्त फायदेशीर ठरतात, विशेषतः स्तन कर्करोगाचा तीव्र कौटुंबिक इतिहास नसलेल्या स्त्रियांमध्ये. तुमच्या वैयक्तिक जोखीम प्रोफाइलबद्दल तुमच्या आरोग्यसेवा प्रदात्याशी चर्चा करा.

New England Journal of MedicineLancet OncologyACOGWHO

गर्भनिरोधकाच्या दीर्घकालीन वापराने माझ्या शरीराला हानी पोहोचेल का?

नाही. हार्मोनल गर्भनिरोधकाचा दीर्घकालीन वापर सुव्यवस्थितपणे अभ्यासलेला असून बहुसंख्य स्त्रियांसाठी सुरक्षित आहे. दीर्घकालीन वापरामुळे तुमच्या प्रजनन अवयवांना, हार्मोनल प्रणालीला किंवा एकूण आरोग्याला संचयी हानी होते याचा कोणताही पुरावा नाही.

तोंडी गर्भनिरोधकांच्या सुरक्षिततेवरील सर्वात मोठ्या आणि दीर्घकाळ चाललेल्या अभ्यासांमध्ये — ज्यात 1968 पासून 46,000 हून अधिक स्त्रियांचा पाठपुरावा करणाऱ्या Royal College of General Practitioners च्या Oral Contraception Study चा समावेश आहे — दीर्घकाळ गोळी वापरणाऱ्या स्त्रियांमध्ये न वापरणाऱ्यांपेक्षा एकूण मृत्युदर किंचित कमी असल्याचे आढळले आहे. हे मुख्यत्वे ओव्हेरियन आणि एंडोमेट्रियल कर्करोगापासूनच्या संरक्षणात्मक परिणामांमुळे आहे.

गर्भनिरोधकामुळे तुमची अंडाशये अंडी अधिक वेगाने किंवा कमी वेगाने "वापरत" नाहीत. हार्मोनल गर्भनिरोधक अंडोत्सर्जन रोखते, पण त्यामुळे तुमचा अंडाशयीन साठा नैसर्गिक मासिक पाळीपेक्षा वेगळ्या पद्धतीने कमी होत नाही. तुमच्याकडे असलेल्या अंड्यांची एकूण संख्या जन्मापूर्वीच ठरलेली असते आणि दरमहा अंडोत्सर्जन होते की नाही याची पर्वा न करता ती अनुवांशिकदृष्ट्या निश्चित दराने कमी होत राहते.

हार्मोनल गर्भनिरोधक बंद केल्यानंतर 1–3 पाळीचक्रांत एंडोमेट्रियम (गर्भाशयाचे अंतःस्तर) सामान्य जाडी आणि कार्यक्षमतेत परत येते. प्रोजेस्टिनच्या संपर्कामुळे वर्षानुवर्षे झालेली पातळता कायमस्वरूपी बदल घडवत नाही.

काही विशिष्ट स्थितींमध्ये दीर्घकालीन वापराचा काळजीपूर्वक विचार करणे आवश्यक आहे. संयुक्त गोळीमध्ये रक्ताच्या गुठळ्यांचा एक छोटा धोका असतो जो धूम्रपान, स्थूलपणा, थ्रोम्बोफिलिया यांसारखे अतिरिक्त जोखीम घटक असलेल्या स्त्रियांमध्ये कालांतराने वाढत जातो. डेपो-प्रोव्हेराचा हाडांच्या घनतेवर परिणाम होतो (पुढील प्रश्न पाहा). आणि आभा (ऑरा) सह मायग्रेन असलेल्या स्त्रियांनी स्ट्रोकच्या धोक्यामुळे इस्ट्रोजेनयुक्त पद्धती टाळाव्यात.

पण विरोधाभास (कॉन्ट्रा-इंडिकेशन्स) नसलेल्या निरोगी स्त्रियांसाठी, किशोरवयापासून पेरिमेनोपॉजपर्यंत — त्यांनी निवडल्यास — सातत्याने हार्मोनल गर्भनिरोधक वापरणे वैद्यकीयदृष्ट्या समर्थित आहे. "शरीराला विश्रांती द्यावी" ही भीती पुराव्यावर आधारित नाही.

BMJRoyal College of General PractitionersACOGLancet

डेपो-प्रोव्हेरा इंजेक्शनमुळे माझी हाडे कमकुवत होतात का?

डेपो-प्रोव्हेरा (डेपो मेड्रॉक्सिप्रोजेस्टेरॉन ऍसीटेट) वापरादरम्यान हाडांची खनिज घनता खरोखरच कमी करते — हा एक खरा परिणाम आहे, समज नाही. मात्र, वैद्यकीयदृष्ट्या याचे महत्त्व भीतीदायक वाटण्यापेक्षा अधिक दिलासादायक आहे, कारण बंद केल्यानंतर हाडांची घनता पुन्हा वाढते.

कार्यपद्धती: डेपो-प्रोव्हेरा इस्ट्रोजेनचे उत्पादन सुरुवातीच्या रजोनिवृत्तीसारख्या पातळीपर्यंत रोखते. हाडांची घनता टिकवण्यासाठी इस्ट्रोजेन महत्त्वाचे असल्याने, वापरणाऱ्यांमध्ये वापराच्या पहिल्या 2 वर्षांत अंदाजे 5–7% हाडांची घनता कमी होते. हे स्तनपानादरम्यान दिसणाऱ्या हाडांच्या हानीशी तुलना करण्यायोग्य आहे.

पुनर्प्राप्ती: अनेक अभ्यास दाखवतात की डेपो-प्रोव्हेरा बंद केल्यानंतर 2–3 वर्षांत हाडांची घनता मोठ्या प्रमाणात किंवा पूर्णपणे पुन्हा मिळते. Obstetrics & Gynecology मधील एका महत्त्वाच्या अभ्यासात बंद केल्यानंतर 7 वर्षांपर्यंत स्त्रियांचा पाठपुरावा करण्यात आला आणि मणका व नितंबातील हाडांची घनता जवळपास पूर्णपणे पुन्हा मिळाल्याचे आढळले.

वैद्यकीय परिणाम: FDA ने 2004 मध्ये एक ब्लॅक बॉक्स चेतावणी जोडली, ज्यात योग्य पर्याय नसल्याखेरीज डेपोचा वापर 2 वर्षांपुरता मर्यादित ठेवण्याची शिफारस करण्यात आली. मात्र, ACOG आणि WHO अधिक सूक्ष्म भूमिका घेतात — ते सांगतात की बहुतेक स्त्रियांसाठी, 2 वर्षांपलीकडेही, डेपोचे फायदे सर्वसाधारणपणे धोक्यांपेक्षा जास्त असतात. प्रजननक्षम वयातील स्त्रियांमध्ये डेपो-प्रोव्हेराच्या वापरामुळे फ्रॅक्चरचा धोका वाढतो असा कोणताही पुरावा नाही.

विशेष बाबी: किशोरवयीन मुली अजूनही त्यांच्या हाडांची कमाल घनता तयार करत असतात, त्यामुळे या काळात दीर्घकाळ डेपोचा वापर काळजीपूर्वक चर्चेस पात्र आहे. आधीपासून ऑस्टिओपोरोसिसचे जोखीम घटक असलेल्या स्त्रियांनी (कौटुंबिक इतिहास, खाण्याचे विकार, दीर्घकालीन कॉर्टिकोस्टिरॉइड वापर, अतिशय कमी शरीरवजन) पर्यायांबाबत चर्चा करावी.

डेपो वापरताना हाडांच्या आरोग्यासाठी आधार देण्यासाठी: पुरेसे कॅल्शियम सेवन (1,000–1,300 mg/दिवस) सुनिश्चित करा, पुरेसे व्हिटॅमिन डी (600–1,000 IU/दिवस) राखा, आणि नियमितपणे वजन उचलणारा व्यायाम करा. तुमची गर्भनिरोधक पद्धत कोणतीही असो, या चांगल्या सवयी आहेत.

Obstetrics & GynecologyACOGWHOFDA

मला गर्भनिरोधकातून "विश्रांती" घेण्याची गरज आहे का?

नाही. हार्मोनल गर्भनिरोधक वेळोवेळी बंद करून पुन्हा सुरू करण्याचे कोणतेही वैद्यकीय कारण नाही. तुमच्या शरीराला कृत्रिम हार्मोन्सपासून "विश्रांती" किंवा "रीसेट" ची गरज असते ही कल्पना एक समज आहे, जिला कोणताही पुरावा नाही — आणि तो पाळल्यास अनपेक्षित गर्भधारणा होऊ शकते.

हा समज बहुधा 1960 आणि 70 च्या दशकातील सुरुवातीच्या तोंडी गर्भनिरोधकांमधून आला असावा, ज्यात हार्मोनचे प्रमाण खूप जास्त होते आणि धोकेही अधिक होते. त्या काळातील काही आरोग्यसेवा प्रदाते अतिसावधगिरीमुळे वेळोवेळी विश्रांतीची शिफारस करत. आधुनिक फॉर्म्युलेशनमध्ये हार्मोनचे प्रमाण लक्षणीयरीत्या कमी असते, आणि दशकानुदशकांच्या सुरक्षितता माहितीमुळे ही प्रथा कालबाह्य झाली आहे.

विश्रांती घेतल्याने प्रत्यक्षात धोका वाढतो. दर वेळी तुम्ही गर्भनिरोधक बंद करून पुन्हा सुरू करता, तेव्हा तुम्हाला मळमळ, अनियमित रक्तस्राव, डोकेदुखी, मूड बदल यांसारख्या संभाव्य दुष्परिणामांसह जुळवून घेण्याच्या कालावधीतून जावे लागते. तसेच, प्रत्येक नव्या सुरुवातीबरोबर रक्ताच्या गुठळ्यांचा सर्वाधिक धोका असलेला काळ (वापराचे पहिले 3–6 महिने) पुन्हा सुरू होतो. आणि अर्थातच, विश्रांतीच्या काळात तुम्हाला अनपेक्षित गर्भधारणेचा धोका असतो.

"माझी पाळी अजूनही व्यवस्थित येते का हे तपासण्यासाठी" काही स्त्रियांना विश्रांती हवी असते. हार्मोनल गर्भनिरोधक बंद केल्यानंतर तुमची पाळी परत येईल — पुरावे सातत्याने हेच दाखवतात. गर्भनिरोधकापूर्वी तुमची पाळी नियमित असेल, तर ती पुन्हा नियमित होईल. जर ती अनियमित असेल (उदा. PCOS मुळे), तर ती पुन्हा अनियमित होईल — पण हे मूळ स्थितीमुळे आहे, गर्भनिरोधकाच्या हानीमुळे नाही.

गर्भनिरोधक बंद करण्याची एकमेव योग्य कारणे म्हणजे तुम्हाला गर्भधारणा करायची असेल, तुम्ही अनुभवत असलेल्या दुष्परिणामांचे मूल्यांकन करायचे असेल, तुम्हाला एखादा नवीन विरोधाभास (कॉन्ट्रा-इंडिकेशन) विकसित झाला असेल (जसे इस्ट्रोजेनयुक्त पद्धतींसाठी आभा-सह मायग्रेन), किंवा तुम्हाला फक्त आता ते घ्यायचे नसेल. ही सर्व वैध कारणे आहेत — पण त्यापैकी एकही "विश्रांती" बद्दल नाही.

ACOGWHOFaculty of Sexual and Reproductive Healthcare (FSRH)

गर्भनिरोधकामुळे मला कोणाबद्दल आकर्षण वाटते हे बदलू शकते का?

गर्भनिरोधकाबद्दलचा हा सर्वाधिक लक्ष वेधणाऱ्या दाव्यांपैकी एक आहे — आणि यामागील पुरावा मथळ्यांमध्ये भासवला जातो त्यापेक्षा खूपच कमकुवत आहे.

ही कल्पना मुख्यतः Proceedings of the Royal Society B मध्ये प्रकाशित 2008 सालच्या एका लहान अभ्यासातून आली आहे, ज्यात असे आढळले की गोळी घेणाऱ्या स्त्रियांची MHC-समान पुरुषांच्या गंधाबद्दलची पसंती बदललेली दिसली (MHC जनुके रोगप्रतिकारक कार्यात भूमिका बजावतात). सिद्धांत असा: गोळी गर्भधारणेसारखी हार्मोनल स्थिती निर्माण करत असल्याने, ती स्त्रियांची जोडीदार निवड अनुवांशिकदृष्ट्या समान भागीदारांकडे वळवू शकते — आणि गोळी बंद केल्यावर "नैसर्गिक" पसंती परत आल्यास नात्यातील असमाधानास कारणीभूत ठरू शकते.

याबद्दल झोप घालवण्याची गरज का नाही: मूळ अभ्यासाचा नमुना आकार लहान होता आणि त्याने वास्तविक जीवनातील नातेसंबंधांचे परिणाम नव्हे तर कृत्रिम गंध-पसंती चाचण्या वापरल्या. या निष्कर्षांची पुनरावृत्ती करण्याचे अनेक प्रयत्न संमिश्र किंवा शून्य परिणाम देणारे ठरले आहेत. Psychological Science मध्ये प्रकाशित 500 हून अधिक जोडप्यांचा समावेश असलेल्या 2020 सालच्या एका मोठ्या अभ्यासात असे आढळले की स्त्री तिच्या जोडीदाराला भेटली तेव्हा ती हार्मोनल गर्भनिरोधक वापरत होती की नाही, यावर नातेसंबंधातील समाधान, लैंगिक समाधान किंवा आकर्षणात कोणताही अर्थपूर्ण फरक आढळला नाही.

मानवांमध्ये जोडीदार निवडीचा MHC सिद्धांत स्वतःच वादग्रस्त आहे. उंदरांमध्ये MHC-आधारित गंध-पसंती दाखवली गेली असली, तरी मानवी आकर्षणातील MHC ची भूमिका खूपच कमी स्पष्ट आहे आणि सांस्कृतिक, मानसिक व सामाजिक घटकांसमोर ती फिकी पडण्याची शक्यता आहे.

ताण, जीवनातील बदल, संवादाच्या पद्धती, वैयक्तिक वाढ यांसारख्या असंख्य कारणांमुळे नातेसंबंधातील समाधान चढ-उतार होत असते. नात्यातील गतिशीलतेचे कारण गोळीमुळे झालेल्या फेरोमोन बदलांना देणे ही अतिसुलभीकरण आहे, जिला सध्याच्या पुराव्याचा भक्कम आधार नाही.

गर्भनिरोधक सुरू किंवा बंद केल्यानंतर आकर्षण किंवा नातेसंबंधातील समाधानात बदल जाणवत असल्यास, मूड, कामेच्छा (लिबिडो) आणि ऊर्जेवरील हार्मोनल परिणाम हे अधिक विश्वासार्ह स्पष्टीकरण आहेत — आणि याबद्दल तुमच्या आरोग्यसेवा प्रदात्याशी चर्चा करणे योग्य ठरेल.

Proceedings of the Royal Society BPsychological ScienceHormones and Behavior

When to see a doctor

Some pain is a signal, not just a nuisance

गर्भनिरोधक घेताना तुम्हाला नवीन किंवा वाढते दुष्परिणाम जाणवल्यास, पद्धत बदलण्याबद्दल चर्चा करायची असल्यास, हार्मोनल गर्भनिरोधक बंद केल्यानंतर 3 महिन्यांत (डेपो-प्रोव्हेरासाठी 6 महिने) मासिक पाळी परत न आल्यास, किंवा तुमची पद्धत इतर आरोग्य स्थितींशी कशी संवाद साधू शकते याबद्दल चिंता असल्यास, तुमच्या डॉक्टरांना भेटा.