मेनोपॉज नंतरचा सेक्स वेदनादायक असावा लागतो असे नाही

जनितुरिनरी सिंड्रोम ऑफ मेनोपॉज — किंवा GSM — हा मेनोपॉज नंतर इस्ट्रोजेनच्या कमीमुळे होणाऱ्या योनी, वल्वा, आणि मूत्रपिंडाच्या लक्षणांचा एकत्रित वैद्यकीय शब्द आहे. 2014 मध्ये 'वल्वोवाजिनल अट्रोफी' या जुन्या शब्दाची जागा घेतली कारण ही स्थिती फक्त योनीवरच नाही तर त्याहून अधिक प्रभावित करते.

GSM मेनोपॉज झालेल्या महिलांच्या 84% पर्यंत प्रभावित करते, तरीही त्यापैकी कमी संख्या उपचार घेतात — अनेक कारणे त्यांना हे एक वैद्यकीय स्थिती आहे हे समजत नाही किंवा ते याबद्दल बोलण्यात संकोचतात.

जेव्हा इस्ट्रोजेन कमी होते, तेव्हा योनी, वल्वा, आणि खालच्या मूत्रपिंडाच्या ऊतींमध्ये महत्त्वपूर्ण बदल होतात. योनीच्या भिंती पातळ होतात (कधी कधी फक्त काही पेशींची जाडी, पूर्व-मेनोपॉजच्या 20–40 पेशींच्या स्तरांच्या तुलनेत), कमी लवचिक आणि अधिक नाजूक बनतात. नैसर्गिक ल्युब्रिकेशन लक्षणीयपणे कमी होते. योनीचा pH सामान्य आम्लीय श्रेणी (3.5–4.5) वरून 5.0 च्या वर जातो, ज्यामुळे संरक्षणात्मक लॅक्टोबॅसिलस बॅक्टेरिया बाधित होतात आणि संसर्गाची संवेदनशीलता वाढते.

लक्षणांमध्ये योनीची कोरडेपणा, जळजळ, आणि त्रास; संभोग दरम्यान वेदना (डिस्पेरुनिया); सेक्स नंतर हलका रक्तस्राव; कमी योनी लवचिकता; मूत्राची तातडी, वारंवारता, आणि पुनरावृत्ती होणारे यु.टी.आय.; आणि वल्वाच्या बाह्य स्वरूपात बदल यांचा समावेश आहे.

GSM आणि इतर मेनोपॉजच्या लक्षणांमधील महत्त्वाचा फरक: गरम झापट्या आणि रात्रीच्या घामामुळे सामान्यतः शिखर गाठतात आणि नंतर हळूहळू सुधारतात. GSM याच्या उलट आहे — हे प्रगतीशील आहे. उपचाराशिवाय, लक्षणे वेळेनुसार वाईट होतात कारण ऊतींमध्ये पातळ होणे आणि रक्तपुरवठा कमी होणे सुरू राहते. त्यामुळे लवकर हस्तक्षेप करणे विशेषतः महत्त्वाचे आहे.

GSM साठी उपचार एक पायरीबद्ध दृष्टिकोन घेतात, ओव्हर-द-काउंटर पर्यायांपासून ते प्रिस्क्रिप्शन थेरपीपर्यंत, आणि अनेक महिलांना रणनीतींचा एकत्रित उपयोग करून फायदा होतो.

हलक्या लक्षणांसाठी, नियमितपणे (सप्ताहातून 2–3 वेळा, फक्त सेक्स दरम्यान नाही) वापरण्यात येणारे ओव्हर-द-काउंटर योनी मॉइश्चरायझर्स वापरण्यास प्रारंभ करा. Replens, Hyalo GYN, किंवा इतर हायल्युरोनिक आम्ल-आधारित मॉइश्चरायझर्स उत्पादने योनीच्या ऊतींना पुनःहाइड्रेट करतात आणि अधिक आरोग्यदायी pH राखण्यास मदत करतात. हे ल्युब्रिकंट्सपेक्षा वेगळे आहेत — मॉइश्चरायझर्स नियमितपणे ऊतींच्या आरोग्यासाठी वापरले जातात, तर ल्युब्रिकंट्स सेक्सच्या क्रियाकलापांदरम्यान वापरले जातात.

संभोग दरम्यान पाण्याच्या किंवा सिलिकॉनच्या आधारावर ल्युब्रिकंट्स घर्षण आणि अस्वस्थता कमी करतात. ग्लीसरीन, पॅराबेन्स, किंवा गरम/थंड घटक असलेल्या उत्पादनांपासून टाळा, जे संवेदनशील मेनोपॉज नंतरच्या ऊतींना त्रास देऊ शकतात. सिलिकॉनच्या आधारावर ल्युब्रिकंट्स सामान्यतः अधिक काळ टिकतात आणि कोरडे होत नाहीत.

मध्यम ते तीव्र लक्षणांसाठी, योनी इस्ट्रोजेनला सोनेरी मानक मानले जाते. हे क्रीम (Estrace, Premarin), टॅब्लेट (Vagifem/Yuvafem), रिंग (Estring), किंवा इन्सर्ट (Imvexxy) म्हणून उपलब्ध आहे, योनी इस्ट्रोजेन ऊतींची जाडी, लवचिकता, ल्युब्रिकेशन, आणि आरोग्यदायी pH पुनर्स्थापित करते. मुख्य आश्वासन: योनी इस्ट्रोजेन स्थानिकरित्या कार्य करते आणि त्याची प्रणालीक शोषण कमी असते. रक्तातील इस्ट्रोजेनचे स्तर सामान्य मेनोपॉज नंतरच्या श्रेणीत राहतात, त्यामुळे बहुतेक महिलांसाठी हे सुरक्षित आहे.

प्रास्टरोन (Intrarosa), एक योनी DHEA इन्सर्ट, एक नवीन प्रिस्क्रिप्शन पर्याय आहे जो योनीच्या ऊतींमध्ये स्थानिकरित्या इस्ट्रोजेन आणि टेस्टोस्टेरोनमध्ये रूपांतरित होतो. हे महिलांसाठी एक पर्याय आहे ज्यांना थेट इस्ट्रोजेन वापरणे आवडत नाही.

सर्वात महत्त्वाची गोष्ट: हे लक्षणे तुम्हाला 'फक्त सहन करणे' आवश्यक नाही. उपचार कार्य करतात, आणि तुम्ही जितके लवकर प्रारंभ कराल, तितके ऊतींचे आरोग्य पुनर्स्थापित करणे सोपे होईल.

योनी इस्ट्रोजेनचा उत्कृष्ट सुरक्षा प्रोफाइल आहे आणि हे प्रणालीक हार्मोन थेरपीपेक्षा मूलतः वेगळे आहे. हा फरक महत्त्वाचा आहे कारण अनेक महिलांना — आणि काही आरोग्य सेवा प्रदात्यांना — हे दोन्ही एकत्रित करणे समजते, ज्यामुळे प्रभावी उपचार टाळले जातात.

जेव्हा तुम्ही योनीमध्ये इस्ट्रोजेन लागू करता (क्रीम, टॅब्लेट, रिंग, किंवा इन्सर्ट), तेव्हा बहुतेक भाग स्थानिक ऊतींमध्ये राहतो. अभ्यास सतत दर्शवतात की कमी डोसच्या योनी इस्ट्रोजेनचा वापर करणाऱ्या महिलांमध्ये रक्तातील इस्ट्रोजेनचे स्तर सामान्य मेनोपॉज नंतरच्या श्रेणीत राहतात. याचा अर्थ म्हणजे तोंडी किंवा ट्रान्सडर्मल HRT (जसे की रक्ताच्या थक्के किंवा स्तनाच्या कर्करोगाच्या चिंतेसारख्या) संबंधित प्रणालीक धोके तशा प्रकारे लागू होत नाहीत.

FDA अजूनही योनी इस्ट्रोजेन उत्पादनांवर काळ्या बॉक्सचा इशारा आवश्यक आहे — प्रणालीक HRT साठी वापरलेला तोच इशारा — परंतु NAMS आणि ACOG दोन्हीने म्हटले आहे की कमी डोसच्या योनीच्या तयारीसाठी हा इशारा पुराव्याने समर्थित नाही. 2023 मध्ये, FDA सल्लागार समितीने काही कमी डोसच्या योनी इस्ट्रोजेन उत्पादनांना ओव्हर-द-काउंटर प्रवेशासाठी पुनर्वर्गीकृत करण्याची शिफारस करण्यासाठी मतदान केले.

स्तनाच्या कर्करोगाचा इतिहास असलेल्या महिलांसाठी, परिस्थिती अधिक सूक्ष्म आहे. अनेक ऑन्कोलॉजिस्ट आता स्तनाच्या कर्करोगाच्या बाचकांसाठी अल्ट्रा-लो-डोस योनी इस्ट्रोजेन (विशेषतः रिंग किंवा 10-मिक्रोग्राम टॅब्लेट) वापरण्यास परवानगी देतात, विशेषतः जे अरोमाटेज इनहिबिटर्सवर नाहीत. तथापि, हे नेहमीच तुमच्यातील, तुमच्या ऑन्कोलॉजिस्ट आणि तुमच्या स्त्रीरोगतज्ज्ञ यांच्यातील वैयक्तिक चर्चा असावी.

योनी इस्ट्रोजेन अनिश्चित काळासाठी वापरले जाऊ शकते — यासाठी कोणतीही शिफारस केलेली वेळ मर्यादा नाही. उपचार सुरू राहिल्यास फायदे टिकून राहतात, आणि ते थांबल्यावर लक्षणे पुन्हा येतात. बहुतेक महिलांना 2–4 आठवड्यांत सुधारणा दिसते, 12 आठवड्यांत पूर्ण फायदे मिळतात.

होय — पेल्विक फ्लोर फिजिकल थेरपी (PFPT) मेनोपॉज नंतरच्या वेदनादायक सेक्ससाठी एक अत्यंत कमी वापरले जाणारे आणि प्रभावी उपचार आहे, आणि हे इस्ट्रोजेन एकट्याने न सोडवलेले घटक हाताळते.

मेनोपॉज दरम्यान आणि नंतर, पेल्विक फ्लोरचे स्नायू वेदना किंवा अस्वस्थतेच्या अनैच्छिक रक्षणात्मक प्रतिसाद म्हणून हायपरटोनिक (अत्यधिक ताणलेले) होऊ शकतात. हे एक चक्र तयार करते: वेदना स्नायूंचा ताण निर्माण करते, स्नायूंचा ताण प्रवेश अधिक वेदनादायक बनवतो, आणि वाढलेली वेदना आणखी रक्षण करायला प्रवृत्त करते. कालांतराने, काही महिलांना वजिनिस्मस विकसित होतो — योनीच्या स्नायूंचा अनैच्छिक ताण जो प्रवेश अत्यंत कठीण किंवा अशक्य बनवतो.

एक पेल्विक फ्लोर फिजिकल थेरपिस्ट तुमच्या स्नायूंचा टोन मूल्यांकन करू शकतो, ट्रिगर पॉइंट्सची ओळख करू शकतो, आणि एक उपचार योजना विकसित करू शकतो ज्यामध्ये मॅन्युअल थेरपी (आतील आणि बाहेरील), मायोफॅशियल रिलीज, प्रोग्रेसिव्ह योनी डिलेटर प्रशिक्षण, स्नायूंच्या समन्वयाचे पुनःप्रशिक्षण करण्यासाठी बायोफीडबॅक, श्वास आणि विश्रांती तंत्र, आणि घरगुती व्यायामांचा समावेश असू शकतो.

PFPT विशेषतः योनी इस्ट्रोजेनसह संयोजनात मूल्यवान आहे. जिथे इस्ट्रोजेन ऊतींचे आरोग्य पुनर्स्थापित करते, तिथे फिजिकल थेरपी वेदनेच्या स्नायूंच्या आणि न्यूरोमस्क्युलर घटकांना हाताळते. अनेक महिलांना असे आढळते की दोन्ही उपचारांचा एकत्रित उपयोग एकट्या उपचारापेक्षा चांगले परिणाम देतो.

एक पात्र पेल्विक फ्लोर PT शोधण्यासाठी, पेल्विक आरोग्यात विशिष्ट प्रशिक्षण असलेल्या व्यक्तीला शोधा (ज्याला WCS — महिला आरोग्य क्लिनिकल स्पेशालिस्ट किंवा CAPP-Pelvic प्रमाणपत्र म्हणून सूचीबद्ध केले जाते). तुमचा स्त्रीरोगतज्ज्ञ तुम्हाला संदर्भ देऊ शकतो, आणि अनेक राज्ये संदर्भाशिवाय थेट प्रवेशाची परवानगी देतात. विमा पेल्विक फ्लोर PT कव्हर करण्यास वाढत आहे, तरी कव्हरेज भिन्न आहे.

तुम्हाला वेदनारहित अंतरंग हवे आहे. हे एक वैद्यकीय मुद्दा आहे ज्याचे वैद्यकीय उपाय आहेत, वयोमानानुसार अनिवार्य परिणाम नाही.

होय — नियमित लैंगिक क्रियाकलाप (साथीदारासोबत किंवा एकटा) मेनोपॉज नंतर योनीच्या आरोग्याचे संरक्षण करण्यात मदत करतो, आणि यामागील विज्ञान सोपे आहे.

लैंगिक उत्तेजना योनीच्या ऊतींमध्ये रक्त प्रवाह वाढवते, जे ऑक्सिजन, पोषण पुरवठा, आणि ऊतींची लवचिकता समर्थन करते. नियमित क्रियाकलाप योनीच्या स्नायूंचा टोन आणि लवचिकता देखील राखतो. अभ्यासांनी आढळले आहे की लैंगिक क्रियाकलाप करणाऱ्या मेनोपॉज झालेल्या महिलांच्या योनीच्या भिंती अधिक जाड, चांगली ल्युब्रिकेशन, आणि सक्रिय नसलेल्या महिलांच्या तुलनेत कमी योनी अट्रोफी असते.

याचा अर्थ असा नाही की तुम्ही वेदनादायक सेक्स सहन करणे आवश्यक आहे — हे प्रतिकूल आहे आणि वरील वर्णन केलेल्या रक्षणात्मक प्रतिसादाला वाईट करू शकते. उद्दिष्ट म्हणजे आरामदायक, आनंददायक क्रियाकलाप. जर संभोग वेदनादायक असेल, तर इतर प्रकारच्या अंतरंगाने प्रारंभ करा आणि आराम पुनर्स्थापित करण्यासाठी ल्युब्रिकंट्स, मॉइश्चरायझर्स, किंवा योनी इस्ट्रोजेन वापरा.

एकटा लैंगिक क्रियाकलाप (वायब्रेटरसह किंवा वायब्रेटरशिवाय हस्तमैथुन) सहकारी सेक्ससारखेच ऊतींच्या आरोग्याचे फायदे प्रदान करतो. वायब्रेटर्स क्षेत्रात रक्त प्रवाह वाढवण्यासाठी आणि संवेदनशीलता राखण्यासाठी विशेषतः उपयुक्त असू शकतात, विशेषतः ल्युब्रिकंटसह वापरल्यास.

योनी डिलेटर्स एक आणखी पर्याय आहेत — वैद्यकीय दर्जाचे ग्रॅज्युएटेड डिलेटर्स सौम्य आणि प्रगतपणे वापरल्यास योनीची क्षमता आणि लवचिकता राखण्यात किंवा पुनर्स्थापित करण्यात मदत करू शकतात, विशेषतः जर तुम्ही लैंगिक क्रियाकलापाशिवाय लांब अंतर गाठले असेल.

महत्त्वाचा तत्त्व: तुमच्या योनीच्या ऊती 'याचा वापर करा' सिग्नलला तुमच्या स्नायूंच्या व्यायामाच्या प्रतिसादासारखेच प्रतिसाद देतात. नियमित, सौम्य सहभाग कार्यक्षमता राखतो. पण जर वेदना आधीच सेट झाली असेल, तर क्रियाकलाप एकटा या समस्येचे निराकरण करण्याची अपेक्षा करण्यापूर्वी (अट्रोफी, पेल्विक फ्लोर ताण, किंवा दोन्ही) मूळ कारणाचे उपचार करा.

लैंगिक वेदना याबद्दल बोलणे संवेदनशील वाटू शकते, पण लक्षात ठेवा: तुमच्या डॉक्टरांनी अनेक वेळा ही चर्चा केली आहे, आणि त्यांना तुम्हाला हा विषय उचलण्याची आवश्यकता आहे कारण बहुतेक लोक प्रथम विचारणार नाहीत. 2016 च्या सर्वेक्षणात आढळले की फक्त 40% ओबी-जीवायन्स मेनोपॉज झालेल्या रुग्णांना लैंगिक कार्याबद्दल नियमितपणे विचारतात.

याला प्रारंभ करण्याचा एक सोपा मार्ग आहे: "मेनोपॉज नंतर मला सेक्स दरम्यान वेदना (किंवा कोरडेपणा, किंवा अस्वस्थता) अनुभवत आहे, आणि मी उपचाराच्या पर्यायांबद्दल चर्चा करू इच्छितो." हा एक वाक्य तुमच्या डॉक्टरांना आवश्यक वैद्यकीय संदर्भ देते. तुम्ही हे तुमच्या इनटेक फॉर्मवर देखील लिहू शकता जर ते बोलणे कठीण वाटत असेल.

तुमच्या लक्षणांबद्दल विशिष्ट रहा: ते कधी सुरू झाले? वेदना योनीच्या उघड्यावर आहे, आत खोलवर, किंवा दोन्ही ठिकाणी? हे प्रवेश दरम्यान आहे, हालचालीसह, किंवा नंतर? तुम्हाला सेक्सच्या बाहेर कोरडेपणा, जळजळ, किंवा खाज आहे का? तुम्ही कोणतेही ओव्हर-द-काउंटर उत्पादन वापरले आहे का? ही माहिती तुमच्या डॉक्टरांना GSM, पेल्विक फ्लोर कार्यक्षमता, आणि इतर संभाव्य कारणे यामध्ये भेद करण्यास मदत करते.

जर तुमचा डॉक्टर 'हे वयोमानानुसार आहे' असे म्हणत तुमच्या चिंतेला दुर्लक्ष करत असेल किंवा याबद्दल चर्चा करण्यात अस्वस्थ वाटत असेल, तर तुम्हाला स्वतःसाठी वकील करण्याचा किंवा दुसऱ्या प्रदात्याला शोधण्याचा पूर्ण अधिकार आहे. मेनोपॉज तज्ञ (menopause.org वर NAMS प्रमाणित व्यावसायिक शोधा) किंवा लैंगिक औषध तज्ञ या उपचारांमध्ये चांगले ज्ञान असतील.

महत्त्वाचे: मेनोपॉज नंतरचा वेदनादायक सेक्स हा एक वैद्यकीय लक्षण आहे ज्यासाठी पुराव्यावर आधारित उपचार आहेत. तुम्ही याबद्दल विचारत असल्यामुळे तुम्ही 'उच्च देखभाल' होत नाही. लैंगिक कल्याण हा WHO द्वारे एकूण आरोग्याचा मान्यताप्राप्त घटक आहे, आणि तुम्हाला असे प्रदाता हवे आहे जो याला तशाच प्रकारे हाताळतो.